Modern futbol a świat kibiców: konferencja, program i publikacje

W czwartek 20 października 2011 roku, w sali konferencyjnej ART Hotelu we Wrocławiu, dr Sławomir Szymański z Dolnośląskiej Szkoły Wyższej wygłosił referat „Modern Football. Próba definicji zjawiska”. Tak ruszyła konferencja Modern futbol a świat kibiców, interdyscyplinarne spotkanie badaczy, działaczy i dziennikarzy, które od tamtej pory wraca do Wrocławia niemal co roku.

Konferencja naukowa Modern futbol a świat kibiców we Wrocławiu

Konferencja naukowa Modern futbol jest wydarzeniem otwartym: wstęp jest bezpłatny zarówno dla prelegentów, jak i dla słuchaczy. Możliwe to dzięki Gminie Wrocław, strategicznemu partnerowi, która współfinansuje projekt Kibice Razem Śląsk Wrocław. Kto chce posłuchać referatów o kibicach, prawie stadionowym czy marketingu klubów, nie płaci za wejście, choć w niektórych latach obowiązywała rejestracja.

Konferencję organizowali Kibice Razem Śląsk Wrocław, wrocławski ośrodek programu Kibice Razem, oraz od 2016 roku Dolnośląska Szkoła Wyższa jako współorganizator. Pomysłodawcą i koordynatorem był Jakub Kurowski, kierownikiem naukowym dr Andrzej Ostrowski z DSW, promotor specjalności Dziennikarstwo Sportowe. Skład komitetu z 2019 roku, z Agnieszką Smakowską odpowiedzialną za logistykę i stronę internetową oraz dr. Markiem Zimnakiem z DSW, opisuje strona organizatorów.

Pierwsze przygotowania nie były proste. W Polsce brakowało badaczy zajmujących się wyłącznie kibicami piłkarskimi, więc organizatorzy szukali prelegentów wśród socjologów, działaczy piłkarskich i dziennikarzy. Po kilku telefonach zadziałał efekt kuli śnieżnej. Program pierwszej edycji objął bezpieczeństwo na stadionach, kibiców niepełnosprawnych i oddolne inicjatywy kibicowskie, a całość, razem z panelem dyskusyjnym, zajęła cztery godziny.

W 2012 roku organizatorzy przygotowali pierwszą edycję dwudniową i związali konferencję ze Stadionem Wrocław. Do siódmej edycji zebrało się łącznie 99 referatów wygłoszonych przez 68 prelegentów, z 25 uczelni w całej Polsce oraz 16 organizacji pozarządowych, związków i stowarzyszeń piłkarskich. Dr Radosław Kossakowski z Uniwersytetu Gdańskiego był obecny na każdej z tych edycji. Pełną chronologię zebrano na stronie zestawu edycji.

Cztery osie tematyczne

Program dziewiątej edycji, z 22 maja 2019 roku, dobrze pokazuje, jak szeroko organizatorzy rozumieją hasło Modern futbol a świat kibiców. Jeden referat dotyczył typologii kibiców, inny kultury kibiców i polityki, kolejny konstytucyjnych praw kibica po wyroku Trybunału, a na końcu stanęło wystąpienie o blind football. Wszystkie te wątki układają się w cztery osie, którymi posługują się też działy serwisu.

Pierwsza oś to biznes i ekonomia. W 2019 roku Piotr Matecki mówił o specyfice zachowań konsumenckich w piłce nożnej, dr Jarosław Kończak o bohaterach reklamy piłkarskiej, a Adam Pawlukiewicz o mapach ciepła ekspozycji stadionowych. W praktyce to pytania o pieniądze. Kluby są dziś firmami podlegającymi zasadom ekonomii; ten wątek porządkuje dział ekonomii i technologii.

Druga oś obejmuje logistykę i bezpieczeństwo. Chodzi o organizację imprez masowych, systemy bezpieczeństwa publicznego i prawo, które wyznacza kibicowi granice stadionu. Dr Jakub Majewski z Kancelarii Sejmu analizował w 2019 roku konstytucyjne prawa i wolności kibica po orzeczeniu Trybunału w sprawie klubowego zakazu stadionowego. Szersze tło daje dział prawa i bezpieczeństwa.

Trzecia oś to kultura kibicowska i tożsamość. Prof. Radosław Kossakowski i prof. Dominik Antonowicz przedstawili w 2019 roku typologię kibiców, od fanatyków do pikników, a dr Georg Spitaler poprowadził historyczną wędrówkę przez związki kibiców z polityką. Te wątki zbiera dział kultury kibicowskiej, z tekstami o typologii kibiców, hoolifanach i kobietach na trybunach.

Czwarta oś to technologia. Adam Pawlukiewicz opowiadał w 2019 roku o mapach ciepła ekspozycji stadionowych jako narzędziu do budowania wartości sportu. Monitoring, bilety imienne i analityka danych dotykają jednocześnie finansów klubu, pracy służb i codzienności kibica, więc leżą na styku trzech pozostałych osi. Nie da się ich opisać w jednym miejscu, dlatego wracają w każdym dziale.

Co znaczy modern futbol

Według opisu organizatorów, zamieszczonego przy edycji z 2019 roku, modern football to postnowoczesne zjawisko społeczno-kulturowe, które wprowadza do piłki nożnej reguły obowiązujące w ekonomii, gospodarce, logistyce, organizacji imprez i systemach bezpieczeństwa publicznego. Piłka przestaje być wyłącznie meczem. Staje się także produktem, procesem logistycznym i przedmiotem regulacji, a kibic bywa jednocześnie widzem, klientem i podmiotem przepisów.

Zjawisko łączy się z wieloma dziedzinami współczesnego świata i prowadzi między innymi do spontanicznie powstających ruchów społecznych pod hasłem against modern football. Kluczowe jest słowo „spontanicznie”: opis mówi o ruchach, które powstają samoistnie, a nie o jednej zorganizowanej akcji. Protest kibiców przeciwko komercjalizacji opisuje artykuł o ruchu przeciwko modern football, a pojęcia, którymi posługują się sami kibice, wyjaśnia słownik kibica.

Organizatorzy zaczynają od paradoksu. Piłka nożna jest najpopularniejszą dyscypliną sportową na świecie, także w krajach, które nie liczą się w polityce, gospodarce czy kulturze, a jednocześnie wpływa na politykę, gospodarkę i kulturę. Środowisko kibiców piłkarskich jawi się przy tym jako złożone i mało przewidywalne, dlatego jedna dyscyplina naukowa nie wystarcza.

Program i edycje

Program, według którego konferencja naukowa Modern futbol przebiegała w 2019 roku, miał prosty układ: referaty po dwadzieścia minut, dyskusja po każdym. Rejestracja zaczynała się o 8.15, otwarcie o 9.00, zamknięcie o 16.15. Gośćmi byli badacze z Wiednia, Münster, Poznania, Warszawy, Torunia, Gdańska i Wrocławia, a także przedstawiciele Kancelarii Sejmu, PZPN i firm badawczych. Pełny rozkład dnia opisuje program konferencji.

Z sali w 2019 roku wyszło kilka pojęć. Wątkiem była nowa kategoryzacja kibiców: ortodoks, lojalista, aktywista, kibic towarzyski, hedonista. Dr Mateusz Grodecki pytał o koniec ery hoolifana, prof. Rudolf Muellner o FK Austria Wiedeń w latach 1938–1945, a prof. Kai Reinhard o piosenki kibiców w NRD z lat 70. i 80. Część z nich rozwija tekst o hoolifanach.

Edycje różnią się miejscem i formułą. Pierwsza, z 2011 roku, odbyła się w hotelu, późniejsze na Stadionie Wrocław, a od 2016 roku także w budynku DSW przy ulicy Strzegomskiej 55. Ósma edycja trwała dwa dni: 6 czerwca 2018 roku na stadionie, dzień później w uczelni, tuż przed mundialem w Rosji. Wszystkie spotkania po kolei opisuje lista edycji.

Przełomem było dołączenie DSW. Organizatorzy nadali spotkaniu bardziej akademicki kształt, nie zamykając go przed ekspertami, liderami opinii i osobami związanymi z futbolem. Termin przeniesiono z późnej jesieni na okres tuż po zakończeniu rozgrywek Ekstraklasy. W latach 2011–2015 wysłuchano 44 referatów, a w dwóch edycjach z uczelnią aż 55. Tę zmianę opisuje historia konferencji.

Publikacje i bibliografia

Z referatów Modern futbol a świat kibiców powstają książki. Pierwsza, pod redakcją Radosława Kossakowskiego, Jakuba Kurowskiego i Jakuba Nowakowskiego, ukazała się w 2015 roku w Orbis Exterior i zebrała głównie teksty z edycji z 27 listopada 2015 roku. Recenzję naukową napisał dr hab. Tomasz Sahaj z AWF w Poznaniu. Kolejne tomy redagował Andrzej Ostrowski; ich dane zebrano w dziale publikacje.

Wokół konferencji narosła też literatura, której trudno pilnować z pamięci, bo powstaje w kilku językach i w kilku dyscyplinach naraz. Dział bibliografia zbiera pozycje o kibicach, bezpieczeństwie stadionowym, ekonomii futbolu i technologii, a każda ma adres publicznej strony, na której zapis bibliograficzny można zobaczyć. Zaczyna się od książek Kossakowskiego, Antonowicza i Szlendaka, ale sięga też po prace zagraniczne.

Daty układa oś czasu: obok kolejnych edycji stoją tam przełomowe momenty polskiej polityki wobec kibiców, od ustawy z 20 marca 2009 roku po wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 19 czerwca 2018 roku, w sprawie klubowego zakazu stadionowego. Czytana równolegle pokazuje, że rozmowa naukowców i decyzje ustawodawcy toczyły się obok siebie, rzadko w tej samej sali.

Od czego zacząć

Tu zaczyna się przewodnik po tym, co zostawiła konferencja Modern futbol a świat kibiców. Wybierz drogę zależną od pytania. O zasady wstępu i zakazy pyta dział prawa i bezpieczeństwa, o typologię i ruch kibicowski dział kultury kibicowskiej, o sponsoring, marketing i stadion jako biznes dział ekonomii i technologii. Każdy odsyła do tekstów szczegółowych i do literatury.

Badacz przygotowujący własny referat ma osobną ścieżkę. Program edycji z 2019 roku pokazuje poziom wystąpień, publikacje pokonferencyjne dają wzór tekstu, a bibliografia wskazuje literaturę do przeczytania jeszcze przed zgłoszeniem tematu. Formularz zapisów dla prelegentów wymagał imienia i nazwiska, uczelni lub organizacji, biogramu do 300 znaków oraz abstraktu w pliku do 5 MB.

Ostatnie wystąpienie tamtego dnia należało do Lubomira Praska i nosiło tytuł „Blind football – prawdy i mity”. Zaczęło się o 15.45 i trwało dwadzieścia minut, po nim przewidziano dyskusję. Tuż wcześniej dr Jacek Drozda mówił o retrofantazjach wokół serialu dokumentalnego „Sunderland ’Til I Die”, a o 16.15 program kończył się zamknięciem konferencji.